ဘဝဍိက်ပၠက် ဒးဒုင်ပဠက်ဂကူ (လၟေင် ၂ )

လုကဴအလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳ အင်ကလိက်သၠဲတိတံ အုပ်ဓုပ်ပိုင်ပြဳလဝ်ဍုင်မန်ဗၟာ နူခရေတ်သက္ကရာဇ် ၁၈၂၄ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၄၈ သၞာံ (ရိုဟ်ဗၞတ်ပွိုင် ၁၂၄ သၞာံ)ဂှ် ဂကူမန်မွဲဟာန်ကေုာံ ဂကူကောန်ဍုင်အရင်တံ သီုဖအိုတ်ဒးဒုင်ကၟာတ် အခေါင်အရာတၞဟ်ဟ်သာ်ဂွံတီကေတ်ရ။

ပၞောဝ်ကဵုဂကူဂမၠိုၚ် မတန်တဴဒၟံင်ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာသီုဖအိုတ်တံဂှ် ဂကူဂလာအိန္ဒယျမွဲဟေင် က္လိဂွံအခေါင်အရာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

ဂကူဂလာတံဂှ် အလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳတံ သ္ပစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒှ်ဂကူမၞုံကဵုကဆံင်သၠုင်ဂကူတၠအိုတ်ရ။ ဂကူမန်ဗၟာကေုာံ ဂကူတၞဟ်ဟ်သ္ပလဝ်ကဆံင်သဝ်သဝ် ကဆံင်ဍိက်ပၠက်သ္ဇက်ဟီုဟွံမွဲရ။

စပ္တံနူအလဵုအသဳကဝ်လဝ်နဳ အင်ကလိက်တံ လုပ်သီကေတ်တိဍုင်မန် ကေုာံ တိဍုင်ရခေင် မွဲဟာန်ဍုင်မန်ဗၟာ လ္ပာ်ဒ္ကုတ်သၟဝ်နူခရေတ် ၁၈၂၄-၁၈၅၂ တေံရ။

ဍုင်ဗၟာလ္ပာ်ဒ္ကုတ်လတူတေံ မပ္တံဍုင်အဝတေံဂှ် အလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳတံဂှ် ဟွံပိုင်ပြဳအုပ်ဓုပ်လဝ်ဏီရ။

ဂကူမန်၊ ကရေင်၊ ရခေင်တံ ဒှ်အာဘဝဍိက်ပၠက် ကၠာနူဂကူဗၟာတံဏီရ။
အလဵုသဳအင်ကလိက်တံ သပလဝ်ဍုင်မတ်မလီုပိုဲဏံ ၝောံဍုင်ဇၞော်ရာဇဌာနဳ (capital)ဍေံတံရ။

ပ္ဍဲမွဲချိုန်ခဏဂှ်လေဝ် အင်္ဂလိက်တံဂစာန်သၠဲတိတိတ်အာ လ္ပာ်ဍုၚ်ဗၟာလ္ပာ်လ္တူတေံတုဲ လးမုက်ပၞာန် လုပ်ဗ္တိုက်ဍုင်အင်ဝတေံပၠန်ရ။

လက်ကြဴ ကဝ်လဝ်နဳအၚ်ကလိက်တံ သီကေတ်ဍုၚ်ဗၟာ လ္ပာ်လ္တူတေံပ္ဍဲခရေတ် ၁၈၈၅ ဂှ် အလုမ်ဍုၚ်မန်ဗၟာမွဲဝွံ ဒှ်သ္ကေမ်တဲ အၚ်ကလိက်တံဖအိုတ်တုဲ ဍေံတံဟွံသပစၟတ်သမ္တီ ဍုၚ်မွဲဍုၚ်ရ။

ပ္ဍဲကဵုခရေတ် ၁၉၁၇ သၞာံဂှ် အလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳတံ သ္ပစၟတ်သမ္တီဍုၚ်မန်ဗၟာဏံ ကဵုဒှ်လုပ်ပွဳပွူ တွဵုရးဍုၚ်ဂလာအိန္ဒယျမွဲကီုလေဝ် အခေါၚ်အရာကီုကဆံၚ်နာနာ ဟွံတုပ်သၟဟ်ကဵုဍုၚ်ဂလာ သက်သက်ရ။

အလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳတံ ကၟာတ်လဒဵုလဝ်လညာတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပရေၚ်ပညာကၟာတ်လဝ်မတ် ကုဂကူမန် ကေုာံ ဂကူကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံတံတုဲ ညံၚ်ဂွံဆက်မံၚ်အာ ဘဝဍိက်ပၠန် လုကဴအဓာန်မဂၠိၚ်သ္ရောဲ မာန်ရ။

ကာလသ္ရဳဂၠိပ် စရၚ်မၞိဟ်ကၠောန်ကမၠောန်အလဵုသဳ သၞာဲဒါ ပ္ဍဲခရေတ် ၁၈၆၇ တေံမ္ဂး လၟိဟ်ဂကူမန် မရှ်ေသှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာတံ အောန်နူကဵုကောန်ဂကူ ယူရောပ်တံရ။

ဂကူမန်တံက္လိဂွံသြန်ဂိတု ဗၞတ်အကြာ ၃၀၀ – ၄၀၀ ရူပဳဓဝ်ရ လအ်အာပိစှော်တြဴသၞာံဒှ်ရ။
အခေါၚ်အရာ ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ကဆံၚ်သၠုၚ်ဂှ် ဟွံမွဲလးလးရ။

ခရေတ် ၁၈၇၀ ဂှ် သၞောတ်သၞောဝ်ဓမ္မသာတ် အရာအိုတ်သီု ချူဓဇက်လဝ်ဂှ်ကၟာတ်လဝ် အခေါၚ်အရာဂကူမန်တံတုဲ အကာဲအရာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲဍုၚ်မန် ၜိုန်ဇၞော်မောဝ်တဴတက်ကီုလေဝ် ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ဝါတ်ခါဲစှ်ေအာ ရိုဟ်တ္ရဲရ။

သြောံသ္ရုတိတ်ဂၠိုၚ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူအလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳတံ ခရတ်ရာန်ကေတ်ၚ္ရုဟ်တန်တန်ဒးဒးတုဲ ရဲသၟာဗ္ရဂကူမန်တံလေဝ် ဒးဝါတ်ခါယ်စှ်ေရ။

ပ္ဍဲအခိၚ်အခါဂှ်ဂကူဂလာ ကေုာံ ဂကူကြုက်တံဟေၚ် ဒှ်မံၚ်သေဌဳ မၞုံကဵုထဝ်သြန် ဒှ်ညးမၞုံကဵုတၠပိုန်ဒြပ်အိုတ်ရ။

အဃောအလဵုသဳ ကဝ်လဝ်နဳအၚ်ကလိက်တံ အုပ်ဓုပ်လဝ်ဍုၚ်မန်ဗၟာဂှ် ဂကူတၞဟ်သ္အာၚ် မပ္တံဂကူဂလာ၊ ဂကူကြုက်၊ ဂကူအၚ်ကလိက်၊ ဂကူပဝ်တူကဳတံ လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မန်ဗၟာဏံ ဂၠိုၚ်ကဵုလက်ကိုဋ်ရ။

ဟိုတ်နူဂလာတံ လုပ်ကၠုၚ်ပဒတဴဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ဂှ်ရ ဍုၚ်မတ်မလီုပိုဲဏံလေဝ် ညးတၚ်လဝ်ယၟုကော်စ “ဍုၚ်ဂလာ” ( Indian City) ရ။

ယဝ်ရဂၠာဲကမၠောန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ်မလီု ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံမ္ဂး ဟွံလေပ်အရေဝ်ဂလာ၊ အရေဝ်ကြုက်မ္ဂး မၞိဟ်တၠကမၠောန် မဒှ်သေဌဳတံ ဟွံဒုၚ်တဲသက်သက်တုဲ အာကၠုင်တိတ်တရဴလေဝ် ဟွံလောဲကွေံရ။

ကာလသၟာဗ္ရတံ ဝါတ်ခါဲစှ်ေအာသိုက်သိုက်တုဲ ဂကူကြုက်ဂလာတံ စှ်ေကၠုၚ်ကွာန်ရး ဂကူမန်တံ စကာလှေံလှန်ကဵု ဇက်သြန်စအိက်သြန်မွဲကၠံတှ်ေ ၁၅ ဒကေဝ်ရ။

ပ္ဍဲခရေတ် ၁၉၁၀ သၞာံဂှ် ဒုတိယသၟိၚ်အၚ်ကလိက်တကေဝ်ဝှိုက် ( Lt.Governor Sir.H Thirkei White) ဂှ် ၜိုန်ရပ္တိတ်သၞောဝ်စဵုဒၞာ ဂကူဂလာကြုက်တံ သီတိဗ္ရဂကူမန်တံကီုလေဝ် ဟိုတ်နူမၞိဟ်ကဆံၚ် အလဵုသဳလ္ရဵုလ္ရဵုတံ ဟွံသၠးအခေါၚ်တုဲ တိဗ္ရဂကူမန်တံ ဒးဒုၚ်သီၜးကေတ်အိုတ်ရ။

သအာၚ်နူဏံပၠန် ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် ဒးဒုၚ်ဇြောတ်ဆီ ဂကူဆီ ဇာတိမန် နှဴရဴကဵုဂကူဂလာ၊ ဂကူကြုက်၊ ကေုာံ ဂကူဗၟာတံလေဝ် ဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ကီုရ။
ကာလအလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳ အၚ်ကလိက်တံ ကံက်စရၚ်လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲကိုပ်ကၠာပ္ဍဲခရေတ် ၁၈၆၁ – ၁၈၆၂ ဂှ် ဂကူမန်အောန်စှ်ေ ဗွဲမအောန်စိုတ်ရ။

ပါဲနူဏံပၠန် ဟိုတ်နူကဵု ဘာသာသာသနာ ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာ ပဝေဏဳဂကူဂလာ ဂကူအၚ်ကလိက်တံ ဍိုက်ဓလီုကၠုၚ်ဍုၚ်မန်ဏံတုဲ မဒးဇီုကပိုက်အာ ဘာသာသာသနာ ယေန်သၞာၚ်မန် အခိုက်ကၞာပဝေဏဳမန်တံ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ကြပ်ကၠေံကၠက်အာ ဟီုဂွံရ။

ယဝ်ရလကျာ်ခမဳ သၚ်မန်တံကီု တၠပညာမန်တံ ဟွံထိက်ဒက်လဝ်မာန်မ္ဂး စပ္တံနူလိခ်ပတ်မန်တံ ကၠေံကၠက်အာမာန်ရ။

နူဂကူမန်တံ ဂွံလေပ်လိခ်မန်တံဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒးအာမံၚ်တန် ပ္ဍဲဘာလကျာ်မန် လက်ထက်အၚ်ကလိက်တေံ ကော်ခဴဂး “ဘာလောကဓါတ် “အိုတ်ရ။

ပ္ဍဲအခိၚ်တေံ သၞာံခရေတ် ၁၈၆၉ -၁၈၇၀ ကာလအလဵုသဳ ကဝ်လဝ်နဳကံက်စရၚ်ဘာ လောကဓါတ်နွံလၟိဟ် ၃၄၃၈ ဘာတုဲ ဘာဗ္တောန်ပ္ဍဲသ္ရိဂှ် နွံဆၜိုတ် ၃၄၀ ဓဝ်ရ။

လက်ကြဴဏံ ပ္ဍဲခရေတ် ၁၉၁၀ သၞာံအလဵုသဳကဝ်လဝ်နဳအၚ်ကလိက်တံ ဟွံကဵုအခေါၚ်တိုန်ဘာတန် ပ္ဍဲဘာကျာ်အိုတ်ရ။

ဒၟာနူသာ်ဂှ် ဂကူမန်ဂွံလေပ်လိခ်မန်တံဂှ် လကျာ်ခမဳသၚ်မန်တံ ရန်တၟံလိခ်ပတ် ညံင်ဟွံဂွံကၠေံဗ္ဒန်အာတုဲ ဒးကၠတ်ဗ္တောန် ကုသၟတ်မန်တံ နကဵုအဗဗွဲဓဝ် ဒှ်အိုတ်ရ။

ကောန်ဂကူမန်တံ ပ္ဍဲအလုံဍုၚ်ဒေသမန်တံ အာကၠုၚ်မံၚ်စံၚ်ကီု ဒးကၠတ်ဟီုအရေဝ်မန်ဇကုဇကု အကြာဍုၚ်ဇၞော် မပ္တံဍုၚ်မတ်မလီုရ။

စပ်ကဵု ပရေၚ်ဘာသာသာသနာမန် လ္ပာ်ကျာ်ဘုတ်ဘာတံလေဝ် ရှ်ေသှ်ေအောန်စှ်ေကၠုၚ် သိုက်သိုက်ရ။
ဟိုတ်နူကဝ်လဝ်နဳအၚ်ကလိက် ဍဵုဓလိုက်မံၚ် ဂကူမန်ပိုဲ ဂၠိုၚ်ကဵုနဲကဲ ဆက်ဆောံသပလဝ် ဗီုဍိက်ပၠက်မွဲ ဇေတ်တ်ရ။

ဍေံတံအုပ်ဓုပ်ဍုၚ်မန်ဗၟာဏံတုဲ ဍေံသပဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဓမ္မသာတ်ဍေံ ဍေံစကာကဵုဗ္တောန် ဘာသာအၚ်ကလိက်ဍေံတုဲ ဍေံစန်ဒက်စကာ ကဵုရှ်ေသှ်ေဘာသာခရေတ်ယှာန်ဍေံရ။

ရှ်ေသှ်ေဘာသာခရေတ်ယှာန်ဍေံမ္ဂး ဂွံအခေါၚ်ဗ္တောန်ပညာကဆံၚ်သၠုၚ် သီုကဵုဂွံလုပ်ယိုက်ဂၠေၚ်ကမၠောန် အလဵုသဳဍေံကဆံၚ်သၠုၚ်သၠုၚ် ဒှ်မာန်ရ။ ဒၟာနူဂှ်ရ တၠပညာဂကူမန်တံလ္ရဵု ဒှ်မံၚ်ရှ်ေသှ်ေဘာသာခရေတ်ယှာန် သီုဖအိုတ်ကြပ်ဒှ်ရ။
ဂကူမန်တံ မိပ်သၠိၚ်မံၚ်ယေန်သၞာၚ်ဍေံတံတုဲ ယၟုဇကုမိမတၚ်လဝ်ဗတ်မန်ဍက်ဍက်ဂှ် လှာဲထောံဗီုဘာသာ အၚ်ကလိက်တံအိုတ်ရ။ ညးတံလေဝ်လေပ်စောန် လ္ပာ်ဘာသာ အၚ်ကလိက်ကွေံကွေံရ။

အလဵုသဳအၚ်ကလိက်တံ သ္ဍိုက်မၠိုက်တုဲ ဒှ်အာကဆံၚ်သၠုၚ် ပ္ဍဲဌာနတၞဟ်ဟ်လေဝ် နွံရ။ မၞိဟ်ဂွံတိုန်ဘာ အၚ်ကလိက်တံမာန်ဂှ်လေဝ် ဂကူမန်မၞုံကဵုပိုန်ဒြပ်မံၚ် အကြာဍုၚ်တံဟေၚ်ရ။

နူကဵု လောန်ကၠုၚ်ခေတ်အဆက်ဆက် ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူ ( National Education) ဏံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဘာလကျာ် ခမဳသၚ်တံ မွဲဟေၚ်ရ။ ဘာတန်ဗီုလၟုဟ်လေဝ် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီ လးလးရ။

ဘာလကျာ်ဂှ် ဂွံလေပ်ၜါလ္ပာ် သီုလောကဳ လောကုတ္တဵုတုဲ လေပ်ဝေတ်ဗ္တောန် ကုသၟတ်ဒ္ဂေတ်ဝတ်စာရိတ္တခိုဟ် ဒှ်မၞိဟ်သပ္ပရိုဟ် တီခိုဟ်ပရေံရ။

ဆဂး ပ္ဍဲဘာလကျာ်တံဂှ် သွက်မၞိဟ်ဗြဴဟွံဂွံအခေါၚ်၊ ဗ္တောန်မ္ဂး ဒးဗ္တောန်ပ္ဍဲသ္ရိဇကုဇကုလေဝ် နွံကီုရ။ ဟိုတ်နူဂှ်ရ တၠပညာမန်လက်ထက်ကၠာတေံ မၞိဟ်ဗြဴမွဲဟွံမွဲဂှ် ဟွံပြာကတ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဝၚ်လောန်ကၠုၚ်တေံရ။ ဆဵုမံၚ် မပ္တံဒံက်တာယှာလူ မဒှ်မၞိဟ်တြုံတံရ။

ကာလယေန်သၞာၚ်ပဝေဏဳ အၚ်ကလိက်ဍုၚ်ပလိုဟ်တေံ အုပ်ဓလီုကေတ်ဍုၚ်မန်ဗၟာဏံဂှ် ဂကူမန်တံထေၚ်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဆီဇာတိမာန် ဇာတိဂကူမန်တံလေဝ် ဍိုန်လျစှ်ေအိုတ်ရ။အလဵုဇကုမန် ဍေံတံကဵုဍေံတံ တၚ်ကေတ်ယၟုဗီုဘာသာ အၚ်ကလိက်အိုတ်ရ။ ဟီုအရေဝ်အၚ်ကလိက်လေပ်မှ လုပ်အကြာအဝေါၚ်မၞိဟ်တၞဟ် ဂွံရ။

ဂကူမန်မကြပ်ကဵုမၞိဟ်တာလျိုၚ် အလဵုသဳအၚ်ကလိက်တံလေဝ် စိုတ်တၠနာဲဂှ် ကၠေံဗ္ဒန်အာတုဲ ၜိုန်တီမံၚ်ဇကု ဒှ်မံၚ်ဂကူမန်ကီုလေဝ် စိုတ်သ္ပဍိက်ပၠက်ဂှ် အုပ်ဓလီုဂွံဏာညးတံ အလဵုလဵုဍေံရ။

အခိင်တေံ ဟိုတ်နူစိုတ်ဂကူမန်လ္ရဵုတံ ထေၚ်ဇၞော်ကဵုဂကူအၚ်ကလိက်တံတုဲ ကော်ခဴဂကူအၚ်ကလိက်တံမ္ဂး ” တၠနာဲ “
( Master, Lord )တံ အိုတ်တုဲ ဒးဖေက်ဂၟံက်မံၚ်ဍေံတံရ။

ပါဲနူဏံဟွံက ဂကူဂလာ မက္လိဂွံအခေါၚ်အရာတၟေၚ် နူကဵုဂကူမန်တံလေဝ် စပ္တံနူကောန်ၚ္ရာ်မန်တံ ဒးဖေက်မံၚ် ဂကူဂလာတံကီုရ။

စိုတ်ကောန်ဂကူမန် ဂွံပြံၚ်လှာဲဒစေၚ်အာ လ္ပာ်ဘဝဍိက်ပၠက်ဂှ်လေဝ် ဒၟာနူသၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ကဝ်လဝ်နဳတံရ။
ကာလဗွဝ်ၠံသၞာံ စှ်ဒစိတ် (၁၉ ဇြေန်ကျူရဳ) ဂါမ်လုပ်အာ ၜါစှော်ဗွဝ်ကၠံသၞာံ ( ၂၀ ဇြေန်ကျူရဳ) ဂှ် ကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံ တီကၠိုဟ်ခၠၚ်ဘဝ ဒးမံၚ်ဘဝဍိက်ပၠက် ဒးဒုၚ်ဍဵုဍိက်( suppression) ဒးဒုၚ်ပါက်ကဆံၚ်ဂကူ (Race Discrimination) တံဂှ်တုဲ စိုတ်မိက်ဂွံပၠန်ဂတး ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်အိုတ်ရ။
ညးတံဂၠာဲဂၠံၚ်ဍာန် သွက်ပံက်ထ္ၜးမတ်ကောန်ဂကူ ညးဍုၚ်ကွာန် ဂစာန်ချဳဒရာၚ်အာ နကဵုနဲၜတ်ၜတ်အိုတ်ရ။
အကြာသၞာံခရေတ် ၁၉၁၀ – ၁၉၂၀ ဂှ် ဒှ်အခိၚ်ကာလ စိုတ်ဆီဇာတိမာန် ဇာတိဂကူမန် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်တုဲ စိုတ်ဟွံမိက်မံၚ်ဘဝဍိက်ပၠက် သၟဝ်တဲကဝ်လဝ်နဳ အၚ်ကလိက်ကတဵုဒှ် ကၠုၚ်အိုတ်ရ။

ဆက်ဗှ်အာလၟေင် ( ၃) တေံညိအဴ
*လိခ်နိဿဲဂမၠိုၚ်-

• Colonial policy and practice in Burma
• H.Hielding Hall The soul of A people
• History of Modern Burma
• မွန်အမျိုးသားနောက်ခံသမိုင်း
• အမျိုးသားပညာရေးလှုပ်ရှားမှုသမိုင်း
• British Rule in Burma